Ýlk arabalý vapur Osmanlý'da kullanýlmýþtý

Ýstanbul ,iki kýtanýn birleþtiði noktada kurulmuþ olmasý hasebiyle tarihi süreç içerisinde  deniz ulaþýmý yönünden daha fazla geliþmiþ bir þehirdir. Önceleri balýkçý köylerinin bulunduðu Boðaziçi’nde yerleþimin geliþmesi 18. Asýrda gerçekleþmiþtir. Sonraki asýrda ise Boðaz’ýn iki yakasýnda da yerleþim yerleri ve mesire alanlarý çoðalmýþtýr. Daha önceleri mevsimlik oturma yeri olan Boðaziçi’nde 1850’li yýllara kadar ulaþým kayýklar vasýtasýyla yapýlýrdý.

1827’de II. Mahmud devrine gelindiðinde ilk buharlý gemi satýn alýnýr. Ýlk olarak donanmada kullanýlmaya baþlanýr ve Tersane-i Amire’de gemi inþa çalýþmalarýna giriþilir. Buharlý gemi ile beraber insanlar Boðaz’ý keþfetmeye baþlar. Ayný zamanda deniz ulaþýmý da sürat kazanýr. Ülkede buharlý gemi sayýsýnýn artmasýyla beraber yabancý kumpanyalar Türk denizlerinde vapur iþletmeye baþlarlar. Ancak bu durumdan duyulan rahatsýzlýk neticesinde 1844’te Fevaid-i Osmaniye Kumpanyasý kurularak Tersane-i Amire’ye ait Eser-i Hayr vapuru Boðaziçi’nde iþlemeye baþlamýþtýr.

HALK SEFERLERÝN YETERSÝZLÝÐÝNDEN ÞÝKAYETÇÝ

Ýhtiyacý karþýlayamayan vapur seferleri halkýn þikayet ettiði bir konu halini almýþtýr. Halk yine yabancý vapurlarý tercih etmeye baþlayýnca hem bu yabancý kumpanyalarla rekabet edebilecek hem de halkýn memnuniyetini temin edecek bir Osmanlý deniz þirketinin varlýðýna olan ihtiyaç iyiden iyiye hissedilir olmuþtu. Ýþte bu noktada Fuat ve Ahmed Cevdet Paþa’lar devreye girdiler. Bursa’da beraber hazýrladýklarý rapor ile hükümete bir þirket kurulmasýnýn gerekliliði Mustafa Reþid Paþa’nýn da desteðiyle iletildi.

Þirketi Hayriyenin logosu

ÝLK OSMANLI ANONÝM ÞÝRKETÝ

Fuat ve Ahmed Cevdet Paþa’larýn hazýrladýklarý raporda sunulan gerekçeler deðerlendirildi ve padiþah Abdülmecid Han tarafýndan da onaylandý. Böylece ilk Osmanlý anonim þirketi olan Þirket-i Hayriye 17 Ocak 1851’de kurulmuþ oldu.  Avrupa’da ortaya çýkan anonim þirket olgusundan farklý olan Osmanlý Þirket-i Hayriye’sine bakýldýðýnda þirketin esasen tam bir anonim þirket olduðu söylenemez. Þirket müdürü ve üst düzey yöneticilerin atamasý dahi padiþah tarafýndan yapýlýyordu.

Þirketin baþlangýçtaki masraflarýnýn karþýlanmasý için beheri 3000 kuruþtan 2000 adet hisse satýþa sunuldu ve bu hisseler Abdülmecid Han, Bezmialem Valide Sultan, Mustafa Reþid Paþa ve bazý devlet adamlarý tarafýndan satýn alýndý. Pek çok kiþi bu hisselerden satýn alabilmek için sarraflara borçlanmýþlardýr. Bu bakýmdan þirketin sermaye teþekkülü ilgi çekicidir.

1852’de Ýngiltere’den ýsmarlanan iki vapurun gelmesiyle ayný yýl seferlere baþlanýr. Þirket-i Hayriye Haliç dýþýnda, Boðaz’ýn iki yanýnda deðiþik iskeleler arasýnda yolcu ve yük taþýmaya baþlar. Þirketin dört iskelesi vardý ve bu iskelelerden Boðazýn Anadolu ve Rumeli yakalarýna seferler düzenlenirdi. Ýstanbul halký bugün olduðu gibi yüzyýllar öncesinde de toplu taþýma araçlarýnda benzer sýkýntýlar yaþamýþlardýr ve bazý davranýþ biçimleri 1800’lerde olduðu gibi bugün de ayný þekilde karþýmýza çýkmaktadýr. 1871’de Basiret’te yayýmlanan Ali Efedi’nin þu yazýsý ne demek istediðimizi daha açýkça ortaya koyacaktýr:

‘ Geçen Salý günü sabahleyin Üsküdar’a gitmek için köprüye inmiþ idim. Üsküdar’dan vapur geldi. Malum ya, sabahlarý Üsküdar’da gelen vapurlar ne kadar kalabalýktýr. Bin bir ayak bir ayak üstüne. Vapur daha köprüye yaklaþýr iken halk bermutad ayaða kalktýlar. Bir dakika sonra çýksalar kýyamet kopar gibi, cümlesi vapurun iskele konulacak mahalline yýðýldýlar. Gemi yanaþýr yanaþmaz bir kýsmý çarklar üzerinden bir kýsmý kýç küpeþtesinden atlamaya baþladýlar. Vapur bekleyen yolcular da dýþarýya hücuma hazýrlandýlar. Tayfalar ‘ caným oturunuz iskele koyalým’ diye baðýrmaktaysa da kim dinler? Her ne hal ise yolcularýn ayaklarýný kýrarcasýna iskele sürükleyerek yerine koyabildiler. Halk bunun üzerinden birbirini çiðneyerek kýyýya çýktý.’

1856-1895 yýllarý arasýnda Þirket-i Hayriye’nin gemi sayýsýnda büyük artýþlar gerçekleþirken ayný zamanda her yerleþim yerine de yeni iskeleler inþa edilmeye baþlanmýþtýr. Yine yeni bir uygulama olarak yolcular marka yerine bilet kullanmaya baþlamýþlardýr. Yolcular bilet giþelerinden biletlerini temin ederek vapura binerlerdi. Gemilerin ön taraflarý ikinci, arka salonlarý ise birinci  mevki sayýldýðýndan biletlerde fiyat farký vardý.

DÜNYANIN ÝLK ARABA VAPURU: SUHULET

Þirket-i Hayriye Müdürü Hüseyin Haki efendi, Müfettiþ Ýskender Efendi ve Hasköy Fabrikasý baþ mimarý Mehmet Usta Boðaz’ýn iki yakasýnda araba, at ve askerî aðýrlýklarýn taþýnmasý için bir vapur tipi yarattýlar. Ýki tarafýnda da kýyýya indirilecek kapaklarý olan bu vapurda yolculara mahsus oturma yerleri olmadýðýndan gayet geniþ olup at ve arabalarý rahatça taþýyabilecek durumdaydý. Dünyanýn ilk araba vapuru olan Suhulet 1871 yýlýndan itibaren Üsküdar-Kabataþ arasýnda çalýþmaya baþladý.

ÞÝRKET-Ý HAYRÝYE VAPURLARI SAVAÞTA

93 Harbi, Trablusgarp, Balkan, Birinci Dünya ve Kurtuluþ Savaþý yýllarýnda Þirket vapurlarý bir yandan Boðaz’da ulaþýmý saðlarken bir yandan da bu savaþlarda asker ve askeri mühimmatý taþýyordu.  93 Harbi sýrasýnda Suhulet Çanakkale’ye gönderilmiþ ve burada askeri sevkiyata tayin edilmiþti. Ayný þekilde Trablusgarp ve Balkan Savaþlarý sýrasýnda þirket vapurlarý hem askeri sevkiyat hem de yaralý askerlerin hastanelere götürülmeleri için kullanýlmýþlardýr. Birinci Dünya savaþý baþladýðýnda ise þirket hiçbir ücret talep etmeksizin tüm gemilerini askeri hizmetin emrine sunmuþtur.

1852 yýlýndan itibaren Ýstanbullularýn hayatýnda önemli yeri olan Þirket-i Hayriye çoðu zaman verdiði hizmetten ötürü halkýn takdirini kazanmýþtýr ancak  zaman zaman meydana gelen aksaklýklar ve bazý eksikliklerden ötürü de þiddetle eleþtirilen bir iþletme olmuþtur. Þirket-i Hayriye imtiyaz hakký bittiðinden 1944 yýlýnda tüm mal varlýðýný ve filosundaki vapurlarý Devlet Deniz Yollarý Umum Müdürlüðü’ne devretmiþtir. Böylece Þirket-i Hayriye 24 Ocak 1945 tarihinde fiilen ortadan kalkmýþtýr.

KAYNAKÇA:

Murat Koraltürk,Buharlý Vapurlardan Deniz Otobüslerine Ýstanbul’da Deniz Ulaþýmý,Varlýk Yayýnlarý, Ýstanbul,2010

Ýbrahim Yarýþ, Karikatürlerle Ýstanbul’da Toplu Ulaþým,ÝTO Yayýnlarý, Ýstanbul,2010