Reklam
Reklam
HARUN ŞİŞMANYAZICI

HARUN ŞİŞMANYAZICI


GADDAFİ'NİN İDEALLERİ VE ÇELİŞKİLERİ

15 Kasım 2011 - 20:39

Geçtiğimiz günler içinde  Libya'nın devrik lideri Gaddafi'nin kendi halkı (Demokrasi Yanlıları)tarafından linç edilme girişimine ve öldürülmesine ait resimler ve video görüntüleri yayınlanmışdır.Bu resimler ve video görüntülerinde Gaddafi ye yapılan muamelenin,kendisi de muhaliflerine böyle davranmış  olsa da, ne olursa olsun bir insan hakkı ihlali olduğu ve insani bir davranış biçimi olmadığı aşikardır.

Acaba Gaddafi bu muameleyi hak etti mi?ne yapmış olursa olsun,hiç kimse böyle bir ölümü ve muameleyi hak etmez,bu şekilde yargısız infaz hiç bir ulusa yakışmaz,kaldı ki Gaddafi'nin 1969 yılında başlayan hareketi,bu ulusun sömürgeci ülkeler karşısında başını dik tutmasını, kaynaklarının yağmalanmamasını  ve iktisadi refahlarının artırılmasını sağlamaktı.Bunda da ,çelişkili uygulamalarına ve geldiği son nokta ile bu konudaki tüm kazanımları kaybetmesine rağmen  bir dereceye kadar başarılı olmuştur.Ülke kaynaklarının halka adil dağıtımında, demokrasinin tesisi konusunda, insan hakları hususunda başarısızlıkları ve haksızlıkları olabilir,hatta son ayaklanmada,bu kalkışmayı şiddetli ve adil olmayan bir şekilde bastırması eleştirilebilinir,ancak tüm bu hususlar Gaddafi nin kendi halkı için hiçbir şey yapmadığı anlamına gelmemektedir.Kaldı ki son olarak Tripoli de ele geçen belgelerde bazı İnsan Hakkı ihlallerini ABD ve İngiltere ile birlikte yaptığı ve BUSH zamanında  en az 7 teröristin  ABD tarafından Libya ya gönderildiği ve burada işkence gördüğü ortaya çıkmıştır. Dolayısı ile Gaddafi'yi insan hakkı ihlali ile eleştiren BATI ,kendi çıkarları olduğunda benzer uygulamaları onunla birlikte gerçekleştirmiştir.Ancak  Gaddafi'nin ,söylemleri ve idealleri,hatta bir dereceye kadar yaptıkları olumlu olmakla birlikte,fiili olarak genel uygulamaları hiçte böyle olmamıştır.Gaddafi'nın iktidarı boyunca uygulamaları hem fikirleri ile çelişmiş,hemde tarihsel süreç içerisinde bu uygulamalar arasında bir tutarlılık görülmemiştir.Dolayısı ile Gaddafi bir paranın iki yüzü gibi olmuştur.bunun bir tarafı olumsuz ,diğeri ise idealleri açısından müspet olmuştur.Bu yazımızda GADDAFI'nin iyi ve kötü yanları objektif bir şekilde değerlendirilmeye çalışılmıştır.

Gaddafi 1951 yılında bağımsızlığını kazanmış ve aile olarak kökü Hazreti Muhammed'e kadar uzanan  Kral İdris tarafından yönetilen  Libya'da ki rejimi 1969 yılında,Kral Türkiye de tedavi görürken ,bir grup genç subay ile birlikte kansız bir şekilde  devirerek başa geçmiş ve Yüzbaşılıktan Albaylığa terfi ederek Devrim Komite Konseyinin Başkanlığını yürütmüştür. Daha sonra 1979 yılından itibaren resmi ve idari görev üstlenmek istemediğinden Ya da öyle görünmek istediğinden ,tüm idari unvanlarından arınarak,Kardeş Lider ,Devrim Lideri,Kılavuz unvanlarını üstlenmiş,ancak tüm stratejik ve önemli görevlere kendine yakın bürokratları ve oğullarını getirerek rejimi kontrol altında tutmuştur.
Kurduğu yeni rejimi ''Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriye''si olarak adlandırlmıştır.Bu sistem 3 cü Uluslar arası Theory'i esas almakta olup ''Yeşil Kitap''adlı rejimin Ana Yasası niteliğindeki kitapta açıklanmıştır.Bu teori,ilk defa Edvard Krdelj tarafından ileri sürüldüğü üzere Komünizm ve Kapitalizm arasında bir ara yol olup,Tito Yugoslavya'sında uygulanmakta ve kendi kendine yönetim esasına dayanmaktaydı.Bu rejimde Şirketlerde devlet tarafından değil bizatihi kendi çalışanları tarafından yönetilmekteydiler  Gaddafi rejiminde ise bu sistem küçük şirketlerin özel sektör büyük şirketlerin ise devlet tarafından yönetilmesi esasına dayanmaktaydı
Gaddafinin tesis ettiği rejim bir taraftan İslami Sosyalizme,diğer taraftan Arap Milliyetçiliğine ve aynı zamanda bir ölçüde direk demokrasiye dayanmaktaydı .Direk demokraside her hangi bir yurttaşın kendini yönetecek birine ihtiyaç duymadığı gerçeğine dayanmaktaydı. Gaddafi 'nin islam anlayışı ise mevcut İmamları ve dini önderleri devreden çıkararak direk olarak islamın kaynağından öğrenilmesi esasına dayanmaktaydı.Bu nedenle devrim sonrası bir çok islami lideri ve din önderini devreden çıkarmış fakat halkın din konusundaki hassasiyetini dikkate alarak kurduğu yeni rejime dini bir kimlik kazandırmaktan da geri kalmamıştır.


Şu an halk hareketi liderlerinin Gaddafi devrim yaptıktan sonra ülkenin tüm elit ve eğitimli kadrosunu tasfiye ettiği hususundaki söylemleri sanırım bu guruba atıf yapmaktadır.Çünkü devrim sonrası Libya da eğitimli insan stoku(Doktor-Avukat,Mühendis vb)yok denecek kadar azdı.Tabi tasfiye edilen bu grup içinde devrim karşıtı okumuş belli bir kesimde yer almış,ancak bunlar sayıca büyük kadrolar olmamıştır.Gaddafi devrim öncesi bir dönem Türkiye de de bulunmuş ve 27 Mayıs İhtilalinin genç subaylar tarafından yapılması kendisine örnek olmuştur.

Gaddafi rejimi Cemahiriye kavramı ile halkın doğrudan kendini yönetme prensipine dayanmıştır.Bu nedenle halk komiteleri kurulmuş,halkın kendilerini idare etmek için partilere ihtiyaç duymadıkları tezini savunmuş ve siyası partilerin kurulmasına Müsaade etmemiştir.Eşitlikçi ve hiyerarşi karşıtı olduğundan kendi unvanlarından da vazgeçmiştir.Ancak tüm bunlar yukarıda da izah edildiği üzere göstermelik olmuş her konuda ipleri yine kendi elinde Ya da kendisine bağlı bürokratların elinde tutarak yönetime halkı katmamıştır.Zaman içerisinde özellikle petrol fiyatlarının düştüğü ve gelirlerin azaldığı dönemde,millileştirme politikası uygulamış ve tüm özel sektöre ait şirket ve dükkanları kamulaştırarak devlet tarafından yönetilen şirketler kurmuştur.Halkın oturduğu ancak kendilerine ait olmayan evleri de kamulaştırarak bunları içinde kiracı olarak oturanlara tahsis etmiştir.(Bu hareketlerin arkasında kendisi ve devrime önderlik eden 19 kişiden 12 sinin Libya'nın daha fakir alt tabakadan geldiğinde aramak gerekir)Eski parayı değiştirerek,yeni para çıkartmış ve eski paranın yeni para ile değiştirilmesi hususunda sınırlama getirmiştir.Böylece tepede biriken zenginliği törpülemek istemiştir.Devrim öncesi ve sonrası Libya da  Yahudilerin  ve İtalyan'lar yaşamaya devam etmişlerdir.Ancak 1948,1956,1967 ve 1973 yıllarında Libya da Yahudi karşıtı eylemler olmuştur.Gaddafi vatandaş olmayan Yahudilerin mallarına el koyarak sınır dışı etmiş aynı politikayı vatandaş olmayan İtalyanlara da uygulamıştır.İçkiyi ve gece kulüplerini kapatmıştır.1980 yılı başlarında yurt dışında okuyan tüm öğrencileri geri çağırmış ancak bunların bir kısmı geri dönmemiştir.
Fakat daha sonra liberalleşme politikası gereği yeniden özel müteşebbislere belli ölçüde hak tanımıştır.
  
Meseleye Türkiye açısından yaklaştığımızda ;özellikle 1960 ihtilalinden sonra 1961 Ana Yasası ile Türkiye'de sol hareketler ve özellikle Sosyal Demokrasi kavramı Avrupa da ki bu konudaki gelişmeler ile popüler olmaya başlamıştır.Çünki Sosyal Demokrasi hem kapitalizmin olumsuzluklarını ortadan kaldırmakta hemde toplumun komünizme geçişine bir engel teşkil etmekteydi.Nitekim  BÜLENT ECEVİT ve partisi 1973 yılında en fazla oyu aldığı halde  iktidar olamamasına rağmen 1974 yılında Milli Selamet Partisi ile kurduğu koalisyon ile  iktidar ve Başbakan olmuş ve Ortanın Solu kavramını Türkiye de yerleştirmiştir.

Böyle bir siyasi iklimde ;Libya da ki gelişmeler ülkemizde hem sol kesimde hemde İslami çevrelerde sempati uyandırmıştır.Daha da ötesinde o tarihlerde GADDAFİ Atatürk'ün Emparyalizm ile mücadelesini ve tam bağımsızlık ilkesini de  örnek almıştır.

Gaddafi sadece Libya halkının değil tüm Arap aleminin tam bağımsızlığını hedeflemekte ve  Nasırın ölümünden sonra Arap Milliyetçiliğinin Lideri olmayı ve  Birleşik Arap Cumhuriyetini kurmayı amaçlamıştır.Daha doğrusu ;Sahra Bölgesinin Kuzey ve Merkezi Ülkelerinin Büyük İslam Devletini kurmayı hedeflemiştir.Yada en azından söylemleri bu yönde olmuştur. Bunu gerçekleştirmek için ise ilk hareketi Enver Sedat ile işbirliği içinde 1972 yılında  Birleşik MISIR-LİBYA devletini kurmaya teşebbüs etmek olmuştur.Enver Sedat aynı bayrağa sahip bu birleşik ülkenin başkanı ,kendisi de Savunma Bakanı olacaktı.Sedat kısmi bütünleşmeyi kabul etse de tam birleşmeyi benimsememiştir.Benzer girişimleri 1969 yılından itibaren Sudan ve Chad ın İslamizasyonu hareketlerinde de göstermiş bu bölgedeki islami guruplara yardım etmiş ve 1971 yılında müslümanlar Sudan da iktidarı ele geçirince Sudan Başkanı Gaafar Nimery'e Libya ile birleşmesini ve birleşik bir devlet haline gelmelerini önermiştir.

Nimeiry bundan hoşlanmayarak hiristiyanlar ile anlaşmaya varmıştır. Gaddafi'nin Hiçbir zaman İslamiyeti yayma gibi bir politikası olmamış,ancak islami hareketleri desteklemiştir.

Sözde,Komünizm ,Kapitalizm ve Emperyalizm ile mücadele etmeyi ve  sosyal adaleti sağlamayı amaçlamıştır.Fakat aşağıda açıklanacağı üzere icraatı bunun tam tersi olmuştur.

İktidarı sırasında Kapitalist ve Komünist dünya ile siyasi ve iktisadi ilişkiler tesis etmiş ve sosyal adaleti ve doğrudan halk iktidarını sağlamak yerine bir Amerikalı diplomatın ileri sürdüğü üzere ''GADDAFİ AİLESİ ANONİM ŞİRKETİ'' gibi Libya'yı yöneterek kısa  sürede kendisi ve ailesi çok önemli bir şahsi servet sahibi olmuştur.(Bazı düşünürler bunu Mafyavari yönetim olarak tanımlamıştır)

İSLAMCI ve terörist devlet olarak tanımlanmasına ,hatta parya devlet olarak isimlendirilmesine rağmen 11 Eylül İkiz Kuleler hareketi sonrası İslami Gruplarla mücadelenin en hararetli savunucusu olmuş ,Batı ile birlikte bunlar ile mücadele etmiş ve Filistin politikası da önceliğini yitirmiştir.Gaddafi 42 yıllık iktidarı süresince söylemleri ve politikaları ile uygulamaları birbirini tutmayan ,sürekli değişim gösteren bir çelişkili politikalar uygulayıcısı olmuştur.Bu cümleden olmak üzere Filistin Kurtuluş Örgütü ile de sonradan arası açılmıştır.

1970 li yılların başında Libya'nın Türkiye ile iktisadi ilişkileri de gelişmeye başlamıştır.O tarihlerde ilk defa  İzmir Fuarında Libya Stant ları kurulmuş,ancak burada Libya üretimi mallardan ziyade Libya Arap Sosyalizminin ve Yeşil Kitabın Propagandası yapılmış,Yeşil Kitap ve çeşitli hediyeler dağıtılmıştır.Ecevit ile Gaddafi arasındaki ilişkiler hem siyası hemde iktisadi alanda gelişmeye başlamıştır.

Yine o tarihlerde Türkiye de Sanayi bu günkü gibi gelişmemişti.1980 li yıllardan sonra görülen ihracat potansiyeli de yoktu,tersine ciddi Ödemeler Bilançosu zafiyeti bulunmaktaydı.Önemli döviz sıkıntılarımız ve döviz cinsinden borçlanma zafiyetimiz vardı.İhracatı teşvik için,bazı mallara farklı döviz kuru uygulaması bile yapılmıştır..(Dual Currency Rate Applıcatıon)    

Bu nedenle Serbest ve Adil  rekabeti ilke edinen OECD ye üyeliğimizde Ödemeler Bilançosu zafiyeti olan Türkiye ve Yunanistan'a kendi ulusal firmalarını desteklemek konusunda bazı muafiyetler tanınmıştır.Bu cümleden olmak üzere, diğer hususlar meyanında Türk Bayraklı gemilerin korunması bakımından Flag Dıscrımınatıon ve Cargo Reservatıon uygulamalarına bu problemi çözene kadar Müsaade edilmiştir.İşte böyle bir ortamda Libya'nın Türkiye den ithalatı Türkiye için büyük bir önem taşımıştır.

Türkiye de ki üreticiler o tarihlerde  pek ihracatı bilmediklerinden RAM DIŞ TİCARET gibi dış ticaret firmaları sipariş alıp içeride bu malları  ürettirmekte ve bunları ihraç etmişlerdir.Zeytinyağı,Salça ,Kuru Yemiş ,Bakliyat vs gibi mallar ,sonraları ise çelik vs gibi yarı mamül ve mamül sanayi ürünleri de  Libya ya ihraç edilmeye başlamıştır.Bunlar çoklukla Türk Bayraklı gemiler ile taşınmıştır .

1980 yılların ortasından itibaren özellikle 1990 dan sonra  üretici firmalar,diş ticareti öğrenip artık mallarını kendileri ihraç etmeye başlamış ve ürünler  sanayi malları,yarı mamül ve nihai tüketici ürünleri olmuştur.Geçen yıl Libya ya yaklaşık 2 Milyar usd lik ihracat yapılmış olup bunlar çoklukla sanayi ürünleri olmuştur.(Buzdolabı,Demir Çelik ürünleri, İnşaat Malzemesi,Borular,Çimento,Filmaşin,Kablo,Mobilya,Kılima vb)
Zaman içinde Türk şirketleri   Libya ya konvansiyonel düzenli hatlar tesis etmeye başlamışlardır.

Böylece Türkiye de üreticiler küçük parsiyel mallarını da ihraç etme imkanına kavuşmuşlardır.Küçük parsiyelli kırkambar yükler Forwarder'larca depolarda  toplanıp bir gemiyi dolduracak miktara ulaşınca  küçük bir koster ile bu mallar Libya ya taşınmıştır. Sonraları bu konteyner taşımacılığına dönmüştür.Libya'nın Türk Koster filosu için yarattığı potansiyel sadece Türkiye'den olan mallar için değil diğer Karadeniz ve Akdeniz ülkelerinden yapılan ithalat bakımından da önemli düzeyde olmuştur.

Özellikle İtalya'dan hayvan yemi,Karadeniz den ve yine Kuzey Akdeniz'den tahıl vb.

Ancak Libya limanları hep güven duyulmayan ve verimliliğin düşük olduğu limanlar olarak kabul edilerek ,pek çok armatörce rağbet görmemiştir.

Yüksek navlun vergisi ve İsrail boykotu,bazı limanların kötü hava için korunaksız olması ve giden konteynerlerin sürekli hasarlanması ve kaybolması, mal hasarı iddiaları ve bu iddialar karşısında adil bir yargı mekanizmasının olmaması armatörlerimizi Libya limanlarına uğramak konusunda isteksiz kılmıştır.Hele hele son yıllarda bazı gemilerin İsrail'e uğraması nedeni ile tutuklanması,yada Libya'nın kendi deniz nakliyat firmalarına Ya da Tıme charter olarak kiraladıkları gemilere verdiği ucuz yakıtı,bu hakka sahip olmadan bazı Türk Gemilerinin kullandığı iddiası ile tutuklamalar aylarca bazı gemilerin haksız yere Libya'da tutuklu kalmasına neden olmuştur.
Diğer taraftan Libya'nın belli bir yaşın üstündeki gemilerin Libya limanlarına uğramasını yasaklaması Ya da belli şartlara bağlı kılması Türk gemilerinin bu ülkeye uğraması konusunda da bir engel teşkil etmiştir.   

Gaddafi elde ettiği Petrol Gelirleri ile Ülkeyi de imar etmeye girişmiş,ve büyük inşaat projeleri başlatmıştır.Bu ihaleleri ,diğer yabancı firmalar meyanında Türk firmaları kazanmıştır.Böylece Türk inşaat firmaları ilk tecrübelerini burada elde etmişler ,sermaye ve önemli iş makineleri parkı oluşturmuşlardır.

Burada elde ettikleri tecrübe,daha sonra Doğu Blokunun dağılması ile Eski SSCB ülkelerinde ve Orta Doğu da ki inşaat işleri bakımından Türk Müteahhitlerine büyük bir avantaj sağlamıştır.Libya Türk inşaat firmaları için önemli bir okul, kapital oluşturma alanı haline gelmiştir.Bunların malzemeleri de yine çoklukla Türk gemileri ile taşınmıştır.Ayrıca bu firmaların Libya da ki inşaatlarında Türk işçiler ve Mühendisler ve ara elamanlar çalışarak ülkemizdeki işsizlik oranının azalmasında önemli rol oynamış ve bu yolla ekstra gelir elde edilmiştir. Geçen yıl Türk Firmaları Libya dan tutarı 7.5 Milyar usd olan 124 Proje yapım işini almışlardır.Türk firmalarının Libya da 17 Milyar usd lik yatırımı bulunduğu bazı  kaynaklarca iddia edilmektedir..Ancak Libya'da ki son kalkışma ile bu firmaların çoğu bundan zarar görmüşlerdir.

Yine Bülent Ecevit zamanın da Libya ile Türkiye de ortak Joınt Venture lar kurulmaya başlanmıştır.
Bu Türkiye için hem doğrudan yatırım niteliğinde olmuş,hemde istihdam yaratmıştır        


Bunlar; Türk Libya Denizcilik Şirketi(Kapandı),Arap-Türk Bankası ,Türk-Libya Ortak Tarım ve Hayvancılık Şirketi vb (1)

(1)Türk Libya Ortak Denizcilik Şirketinde bu makalenin yazarı da bir dönem sırası ile Murakıplık,Yönetim Kurulu Başkan Yardımcılığı ve Genel Müdürlük görevini üstlenmiştir.

Tüm bunların dışında,Kıbrıs savaşı sırasında Türkiye'ye uygulanan askeri ambargo nedeni ile jet yedek parçaları verilmezken,GADDAFİ bu yedek parçaları Türkiye ye sağlamış ayrıca diğer bazı yardımlarda da bulunmuştur.Bunu sadece Türkiye ye değil,Mısır-İsrail savaşı sırasında Mısır'a da yapmış,gizlice jetlerini Mısır'a geçirmiştir.Filipinlerde,Uganda,Etyopya,Endonezya da sosyalist ve islami gruplara yardım etmiş fakat işin ilginç yanı Slobodan Milisoviç ve Jorg Haıder'e Saddam Huseyin ile birlikte yardım yapmış ve Ortodoks Sırplar ile işbirliğine girerek Bosna ve Kosava müslümanlarına karşı onları desteklemiştir.

Bu örnek GADDAFİ'nin islami anlayışının farklılığını ortaya koymaktadır.İslam Sosyalizmini savunurken Kosova ve Bosna daki müslümanlara ve Arnavutlara yapılan etnik temizleme hareketinde Milisoviç'e yardım etmiştir. 

Kısaca ,GADDAFİ Ya da onun yönetimindeki Libya ,yukarıda açıklanan ve Türk Siyaseti ile uyuşmayan anlamsız davranışlarına rağmen İktisadi açıdan Türkiye için oldukça yararlı olmuştur.

Fakat hal böyle olmakla beraber,zaman içerisinde Türkiye de ki Hükumetlerin siyasi durumuna  ve  Türkiye'nin ittifak içinde olduğu 'Batılı ülkelerin Libya ile ilgili politikalarına bağlı olarak özellikle 1989 sonrası bu ülkeye uygulanan Birleşmiş Milletler Ambargo kararı sonrası Libya ile ilişkiler ya gerilemiş Ya da ilerlemiştir.
Daha da ötesinde Arap Milliyetçiliği ile Libya da çalışan Türk işçileri için Libya halkına yaptığı konuşmalarda  '' Vaktiyle size efendilik yapan ulusları şimdi size hizmet ettirmeye getirdim'' gibi  şovenist söylemlerde bulunmuş Ya da böyle söylediği iddia edilmiştir.

Ayrıca İslam Sosyalizmi olarak uyguladığı rejim tam anlamı ile şeriata uymasa da Türkiye de ki Laik rejimi eleştirmeye başlamıştır.Bu tavırları Türkiye de özellikle Laik kesimde infial uyandırmıştır.Hatta dönem dönem bazı nedenler ileri sürerek Türk müteahhitlerinin hak edişlerini de ödememiştir.

Gaddafi sadece bununla kalmamış,bulunduğu bölgede kendi siyasi rejimini bölgeye yayma konusunda da etkin olmaya başlamıştır.Bu nedenle tam bir İSRAİL düşmanı olarak Filistin devletinin kurulması ve İsrail'in Filistin topraklarından çıkartılması yönündeki Mısır ve Suriye politikalarını eleştirmiş ve bunun dar bir görüş olduğunu amacın İsrail'ın tamamı ile bölgeden çıkartılmasını savunmuş ve bu nedenle SEDAT ve ESAT ı eleştirmiş ,daha sonrada Mubarek'in İsrail ile barış sağlamasını ve ABD ile yakınlaşmasını hazmedemeyerek,Mısır'a yönelik İspoyanaj faaliyetlerine başlamış ve terörist hareketleri 6 kol faaliyetleri ile desteklemiştir,hatta sınır çatışmasına girişmiştir..(2)Daha da ötesinde bu faaliyetlerini diğer Arap ülkelerine doğru genişletmiş.Sonradan itiraf ettiği ve suçu kabul ettiği LOKERBIE(3) olayına karışmıştır.Bu eğilimleri Batı yı ve özellikle ABD ve İSRAİL'i rahatsız etmiştir.

(2)Benzer söylemlerini 2008 yılında ABD Dış İşleri Bakanı Condolezza Rıce'ın 1953 yılından beri ilk defa bir ABD Dış İşleri Bakanının Libya yı ziyaret ettiği bu toplantıda Rıce'a İki devletli bir çözümden yana olmadığını bu söylemi bırakmasını ve çözümün ISRAİLİTİN adı altında birleşik tek bir devlet olduğunu sert bir şekilde dile getirerek tekrarlamıştır.Filistin konusunda ARAFAT yanlısı bir politika izlemiş ve iddia edildiğine göre 1978 yılında ünlü Shıa İmamı Musa Al Sadr'ın Libya ya giderken yolda kaybolmasının ARAFATIN isteği ile Gaddafi tarafından gerçekleştirildiği ileri sürülerek bu tarihten itibaren Gaddafi'nin Arap dünyasındaki imajı kötüleşmiş ve Lübnan ve diğer Arap dünyasındaki SHIA Müslümanları ile Gaddafi'nin arası açılmıştır.

O dönemlerde  Imam SADR Libya da bir hapishanede olduğu iddia edilmiştir..Ancak bu rivayet doğru olsaydı son ayaklanmalar ile bu durum açıklığa kavuşurdu.Şu an için böyle bir durum mevcut değildir.  
(3)1988 yılında PANAM Uçağının bomba ile havada parçalanmasına ve parçalarının Güney İskoçya  da Lokarbıe ye düşerek hem uçakta hemde yere düşen parçalar ile bu bölgede toplam 270 kişinin ölümüne sebep olan Libya sabotajı

Uzun süre Libya ya ambargo konmuş(Aslında ilk ambargo terörist faaliyetleri desteklemesi nedeni ile ABD tarafından 1986 yılında konmuş Libya Devletinin ABD deki mal varlıkları dondurulmuş ve siyası/iktisadi ilişkiler kesilmiştir.Lokarbıe olayı nedeni ile Birleşmiş Milletlerin ambargo kararı 1992 de alınmıştır),ancak 2003 yılında Libya ve Gaddafı Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyine yazdıkları yazı ile Lokerbie olayı ile ilgili sorumluluğu üstlenmiştir.Bilahare Libya Başbakanı ve Oğul Saif Al İslam yine Birleşmiş Milletlere bir yazı yazarak bu konuda suçlu olduklarına inanmadıklarını beyan etmiş fakat  Gaddafi bu olay için  ve2.7 Milyar usd  tazminat ödemiş ve bundan  sonra Batı ile ilişkileri yeniden düzelmeye başlamıştır.
Saif Al İslam(Seyfülislam) bu konuda suçu hala kabul etmeyerek ödenen paranın suçlu oldukları için değil Batı ile ilişkileri düzeltmek için ödendiğini ileri sürmüştür.(Bunu bu konudaki rüşevt olarak nitelendirmiştir)

2003 de Gaddafi Lokerbie olayındaki sorumluluğu kabul ettikten 5 gün sonra (Nelson Mandela bu meselenin halledilme sürecinde aktif rol oynamıştır)İngiltere Başbakanı Tony Blair Birleşmiş Milletlere baş vurarak Libya ya uygulanan ambargonun kaldırılmasını sağlamıştır.(Ambargonun tam olarak kaldırılması biraz daha zaman almıştır2004-2006 arasında ki süreç içinde tam olarak kaldırılmıştır.)

Bu olaylarda Saif Al İslam da önemli rol oynamıştır.Tony Blair ile Saif arasında iyi ilişkiler olduğu ve Blair 'in Saif'e yazdığı çok samimi ve onu onurlandıran , hatta London of Economıcs School daki Phd tezi ile ilgili yardımcı olma yönünde ifadeler içeren mektubu sonradan ortaya çıkmıştır.Bu mektup sonrası Saıd LOE'e 1.5 Milyon sterlin bağışlamıştır.Lord Mandelson ile de Saif arasında iyi ilişkiler tesis edilmiş ve Mandelson ile müzakerelerde masada ;İngiltere nin Libyadan alacağı Petrol fiyatları ve BP 'nin Libya da petrol arama ve çıkarmaya yönelik 545 Milyon usd lik mukavele,ancak daha ilginçi Lokerbie suçlusu olarak İngiltere de hapiste olan ve ömür boyu hapse mahkum olan Abdel Basert Al-Megrahi'nin durumu da sonradan,Saif'in iddia ettiği  üzere yer almıştır.
Bu müzakereler sonucu Prostat Kanseri olan Megrahi'nin Libya ya geri dönmesine İngiltere tarafından müsaade edilmiştir.

Bu olaylar  siyasi olarak Gaddafi nin olumsuz yönlerini fakat aynı zamanda son yıllarda Batı ile ilişkilerini de ortaya koymaktadır.Fakat diğer taraftan Arap liderliğine soyunması ve bu nedenle bazı Arap Ülkelerini karşısına alması,Arap gücünün parçalanması bakımından İsrail'in işine gelmiştir.Daha da ötesinde Gaddafi önemli bir El Kaide düşmanı olmuştur.Son ayaklanma öncesi,ABD ile ilişkileri iyileşmeye başlayan uysallaştırılmış ve denetim altına alınmış,bölgesinde Batı Ülkeleri ile ilişkileri iyi bir  GADDAFİ ,ABD ve İsrail açısından RADIKAL İSLAMCI bir yönetim yerine ehvenişer olarak kabul edilmiştir.(3)

(3)GADDAFİ'nin uyguladığı ISLAM SOSYALİZM'i yukarıda da belirtildiği üzere bildiğimiz Şeriat uygulamasından farklı olup,Gaddafi ailesinin ve çocuklarının Holywood da,Film artistleri ile düzenlediği partiler eleştiri konusu olmuş ve Libya da halk tarafından hoş karşılanmamıştır.Diğer taraftan içki yasağı olmakla beraber,kaçak içki ve evlerde Kuru Üzüm ve İncir den yapılan alkol tüketimi herkesçe bilinen bir husus olmuştur.Bilindiğinin tam tersine aşırı islami hareketler Libya'nın başına bela olmuş ve rejimin devamı için iç politikada bu tip hareketlere taviz vermek zorunda kalmıştır.

Diğer taraftan Libya'nın %97 si Sünni olup ,İran'ı bir şekilde halletme politikası olan ABD'nin bölgede Shıa karşısında bir Sunni ittifak oluşturması politikası ve bu nedenle Katar da ki son gelişmeler ,Libya-ABD arasındaki olumlu ilişkiler ile de örtüşmüştür.(4)

(4)İşin ilginç yanı halk ayaklanması sonrası bir süre suskun kalan ve durumu izleyen Batı ve ABD ,daha sonra bu yeni oluşumu kendi politikası doğrultusunda kontrol altına almak için yeni bir politika oluşturmuş ve Sünni ittifak Gaddafi ye karşı tavır takınmıştır.Son yapılan yayınlarda  Katar halk hareketi sırasında Gaddafi yi devirmek için Libya ya asker gönderdiğini itiraf etmiştir.

Daha da ötesinde aynı sünni fakat batılılaşma yolunda tepeden,jakoben uygulamalar içine giren KATAR,SUUDİ ARABİSTAN ile birlikte(Arap Birliği olarak),ve bazı iddialara göre bölgede kendileri için tehdit olarak gördükleri  Şii Iran'la da uzlaşarak Suriye'de ki halk ayaklanmasının çözümünde  oğul Esat yönetimi ile muhalifler arasında yeni bir uzlaşmanın sağlanmasına aracılık etmişlerdir.Suudi Arabistan(Riyad), Mısır ve Mübarek ten boşalan alanda Arap Liderliğine ve Politika yapma işine soyunarak Türkiye den rol çalmaya çalışmıştır. Tüm bu oluşumlar Orta Doğu Coğrafyasında kaygan bir zemin üzerinde siyaset yapıldığını ve dengelerin sürekli değiştiğini ortaya koymaktadır.Ancak Kurban Bayramın da Suriye de olan İktidar/Muhalefet çatışmaları bu projeninde şimdilik bir sonuç vermediğini ortaya koymuş ve Türkiye bu konudaki aktif siyasetini
devam ettirmiştir.

Diğer taraftan   son yıllarda i Çin'in ve Hindistan'ın Libya da yatırımları ve Çin ile müşterek Petrol yatırımları ,Çin'in Kuzey Afrika ya girmesi Akdeniz de var olması,Rusya-Çin-Hindistan ittifakının Libya ya uzanması ABD yi rahatsız etmiş ve bir çok siyaset bilimci tarafından Libya'da ki ayaklanmanın arkasında ki neden olarak ileri sürülmüştür.Başka bir görüş ise,diğerleri meyanında,Libya'nın petrol satışlarının bedelinin USD ile ödenmesini kabul etmeyeceğini beyan etmesinin ABD yi rahatsız etmesi olmuştur.Bu durum benzer beyanlarda bulunan Saddam'a ikinci Körfez Hareketinin nedeni olarakta ileri sürülmüştür.(Burada daha sonra açıklanacağı üzere bu konuda başka görüşlerde mevcuttur.)

GADDAFİ'nin iç yönetimi ile ilgili olarak eleştirildiği hususlar ise ;69 dan itibaren kurmuş olduğu Devrim Komitesi vasıtası ile muhaliflerini sindirme politikası uygulaması olmuştur.Libya nüfusunun %10-20 si bu komiteye muhalifler ile ilgili bilgi sağlama yani istihbarat işinde kullanılmıştır.Ayrıca tesis edilen GADDAFİ ye bağlı özel milis kuvvetler ile sindirme ve bastırma politikası uygulanmıştır.Bu siyasi denetim,Hükumet,Fabrikalar ve Eğitim alanında sıkı bir şekilde takip edilmiştir.Siyasi Parti kuranlar yakalanıp idam edilmiş,yabancılar ile siyasi konuşma yapanlar 3 yıl hapis cezasına mahkum edilmiştir.Tam bir korku rejimi uygulanmış,rejim aleyhine Hiçbir harekete izin verilmemiştir.

Halk bu ispiyonaj sisteminden ve tam bir polis devleti uygulamasından,özgürlüklerin olmamasından devrimin başlangıcından bu güne sürekli bir rahatsızlık duymuş ve bu durum halkın yaşam kalitesini düşürmüştür.Suçsuz bir sürü insanda bu sistemde kurban olmuştur.

İdamlar üniversite Kampüslerinde yapılmış ve genç nüfusa bu devrim karşıtlarının akıbeti gösterilerek,aydın genç nüfusun devrim karşıtı eğilimleri törpülenmeye çalışılmıştır.Yurt dışındaki devrim karşıtları ve muhalifleri takip edilmiş ve yurt dışında bunlara suikastler düzenlenmiştir.
Böylece muhalif siyasi kadrolar yetişmemiş,siyasi partiler  ve sivil toplum örgütleri oluşmamıştır  1970 li yıllar boyunca İslami Hizb-ut Tahrir üyesi bir çok kişi idam edilmiştir.1980 lerde ,Libya halkı için popüler olmayan CHAT savaşına karşı çıkan bir çok genç askere gitmemek için işaret parmağını kesmiştir.

Daha sonra bu devrim karşıtlarını ülkeye çağırmış ,gelenlerin affedileceğini ilan etmiş,gelmeyenlerin ölümle cezalandırılacağını,gelenlerin ise affedileceğini,serbestçe ülkeye gelebileceklerini ve yol masraflarını karşılamak üzere kişi başına 1000 usd verileceğini ilan etmiştir.Hatta muhalifler ile arasında bir uzlaşma sağlamak için af çıkarmış ve kendisi bu yeni politika uygulaması için bir hapishaneyi bizzat ziyaret etmiştir.
  
Gaddafi güçlü ve düzenli bir ordu kurmayı da tercih etmemiştir.Onun görüşüne göre halkın tümü asker olup devrimin koruyucusu konumunda olmuştur.Kanımca bu olayın arkasında böyle bir ütopik fikrin tersine,bu coğrafya da rejimler sürekli askeri ihtilaller ile devrildiğinden,kendide iktidara böyle geldiğinden,yabancı ülke Askeri güçlerince eğitilecek güçlü bir orduyu kendi iktidarı için tehlike olarak görmüştür.Bunun yerine kendine bağlı rejim muhafızlarından  ve genç kadrolardan ve paralı Afrikalı askerlerden oluşan bir gücü oluşturmayı tercih etmiştir.32 ciTugay olarak adlandırılan bu elit milis gücünü oğlu HAMİS yönetmiştir.Bu suretle ordu içinde bir denge kurmaya çalışmıştır.Diğer iki oğlu ise Albay SAADİ ve Üst teğmen Hanibal yine ordu içinde komuta kademesinde yer almıştır.

Nitekim son halk hareketi sırasında ordu ,kısa sürede saf değiştirerek,halk hareketine katılmış ve halka karşı Gaddafi yi korumamış,güçlü bir ordu olmadığından,Mısır da olduğu gibi duruma da hakim olamamıştır.

Böylece ikincil statüdeki ordu birlikleri önemli bir muhalif güç olduğunu ortaya koymuştur.Halk hareketini bastırmada Hamis başkanlığındaki 32 ci Tugay kullanılmıştır.

Gaddafi vaktiyle kalkışma ,etnik temizlik ve terörist hareketlerde desteklediği Ülkelerden paralı keskin nişancıları kendini savunmak üzere Libya ya getirmiştir.

Sırbistan dan  Sırp keskin nişancılarının gelmesini ,vaktiyle bu Ortodoks Sırplara müslümanlara karşı yapılan etnik temizlik sırasında yaptığı yardımlar sırasında oluşturduğu ilişkilere bağlamak herhalde afaki bir değerlendirme olmayacaktır.Gaddafi ve ailesinin Libya ordusuna güvenmemesi ve bu nedenle güçlü bir ordu kurmama politikası, kendisinin ve oğullarının Avustralya ve Yeni Zellanda lı özel eğitimli eski askerlerce korunması gerçeği ile de ortaya çıkmaktadır.

Nitekim Gaddafi'nin oğullarından Saadi Nijerya'ya,Hannibal ise Cezayir'e bu korumalarca kaçırılmıştır.Son bilgi olarak Nijerya Saadi ye sığınma hakkı tanımıştır.

Saıf Islam'ın şu an nerede olduğu bilinmese de Nijerya da Tuareg lerce korunduğu iddia edilmektedir.(Tuareg'ler; Cezayir,Mali,Libya,ve Nijerya arasında ki çöl ve steplerde  bağımsız olarak yaşayan 1.2 Milyon nüfusa sahip  ve konfederasyon şeklindeki idari yapı ile yönetilen,genellikle hayvancılıkla uğraşan,erkeklerin mavi giysileri ve peçe takmaları nedeni ile ''Çölün Mavi Giysili Erkekleri''olarak adlandırılan etnik grup)

Tuareg'ler

Rejimini devam ettirmek için ise sözde gerici -ilkel aşiret düzenini kaldırmayı amaçladığını ileri sürmesine rağmen ,aşiret düzenini değiştirememiş ve sırtını kendi aşiretine dayandırarak ,aşiret çekişmelerini ve aşiretlerin kendine karşı birleşmelerini önlemiş,çeşitli çıkar sağlama yöntemleri ile aşiretleri kontrol altında tutmuş,ancak Doğu'da ki aşiretlere pek kaynak aktarmamıştır.Böylece,dil,din,mezhep ve ırk ve kültür olarak homojenite olan Libya 'da  adetleri ve gelenekleri bakımından nispi olarak  birbirinden farklı olan ve birbirlerinden bağımsız yaşayan aşiretler ile Libya da kendine karşı bir birliğin oluşmasını önlemiştir.Zaten son halk hareketi de bu aşiretlerin birbirleri ile savaşı niteliğini taşımıştır.(Gaddafi'nin mensubu olduğu aşiret ile)Bu aşiretler tarihsel süreç içerisinde hep bağımsızlıklarına ve otonomi'ye özen göstermişler,Tripoli ise hakim şehir ve bölge niteliğini taşımıştır.Bu nedenle muhalifler 42 yıl süresince Doğu ya Bengazi ye Hiçbir yatırım yapılmadığını ,Trablusgarb'a kaldırım bile yapılmadığını ve lağım ve atık su şebekesinin 42 yıl öncesinden kaldığını lağım sularının Bengazi Caddelerinden aktığını iddia etmişlerdir.

Libya 'da akraba ve kuzen evlilikleri Arap kültürü ve aşiret  geleneği olarak devam etmiş ve evliliklerde ilk seçim hakkı amca kızlarına ve oğullarına tanınmış ve evliliklerin %20 sı bu şekilde olmuştur.Gaddafi aşiret yaşamını ilkel bulmuş ancak özellikle Doğu aşiretlerinin yaşam tarzını değiştirememiştir.

2010 yılı Basın Özgürlüğü Index'i Libya 'nın 178 ülke içinde bu özgürlüğün en az olduğu ülkelerden biri olduğunu(alt sıralarda 168'nci)ortaya koymuştur.Libyanın Mevcut rejimi tam bir OTOKRACY olmuştur.İşin ilginç yani Gaddafi yi antidemokratik uygulamalar nedeni ile eleştiren Batı ,ve özellikle ABD ve İngiltere istihbarat konusunda birbirlerine karşılıklı bilgi sağlamış ve İngiltere ,İngiltere de yaşayan Libya Rejim muhalifleri hakkında Libya ya istihbari bilgi sağlarken,Libya da karşı istihbari bilgi vermiş, ortak faaliyetlerde bulunmuşlar ve ABD de işkence uygulanmadığı için bu ülke tarafından yakalanan teröristler,yukarıda da söylenildiği üzere, Libya ya getirilerek burada sorgulanmışlardır.Bu durum 2007 den itibaren sona ermiştir.Bu husus son olarak ortaya çıkan belgeler ile ispatlanmıştır.Eğer Gaddafi öldürülmeyip yakalansaydı ve Lahey de yargılansaydı ortaya daha nelerin çıkacağı soru işaret olup bu konuda dedikodu mahiyetindeki söylemler yabancı basın kaynaklarında geçtiğimiz  günlerde yer almaya başlamıştır.

Diğer taraftan Gaddafi ve Ailesi ve Hükumet de yer alan Gaddafiye yakın kişi ve ailelerin iktisadi refahları artarken bunlar mal mülk sahibi olurken geniş halk kitleleri bundan bekledikleri oranda   yararlanamamışlardır.

Gaddafi'nin  ve ailesinin yurt dışında çok büyük nakit ve mal varlığı olduğu çeşitli kaynaklarda ve WİKİLEAKS belgelerinde iddia edilmektedir.

Bu şahsi servet bazı kaynaklarda 160 Milyar usd bazı kaynaklarda ise 200 Milyar usd dir.Gaddafi ailesinin bu serveti eğer halka dağıtılırsa her bir Libya vatandaşına 30.000 usd düşecektir.Özellikle yurt dışındaki bu şahsi servet 2004 yılından sonra oluşmuştur.
Sadece İngiltere deki mal varlığı toplamı 32 Milyar usd dir.(Bazı kaynaklarda  nakit olarak İngiltere deki parası 20 Milyar Euro,Mal varlığı ise 11.6 Milyon Euro dur)ABD bankalarında ise 300-500 Milyon doları bulunmaktadır.2009 yılında depremle yerle bir olan Aquıla kentinde  Gaddafi şahsi olarak 16 Milyon Euro düzeyinde yatırım yapmıştır.

Gaddafi ailesinin Petrol,Doğal Gaz,Telekominikasyon,Kalkınma Alt Yapısı ,Otelcilik,Medya ,Parakende-Dağıtım alanlarında yatırımları bulunduğu iddia edilmektedir..Libya'nın önemli İhracat gelirini elde eden Ulusal Petrol Şirketinden Gaddafi'nin çocukları önemli şahsi gelir elde etmişlerdir.Oğul Seyfülislam'ın kendi şahsi Grubu ONE-NİNE'nın bir şirket ile petrol alanında faaliyet gösterdiği yine bu kaynaklardaki bilgilerdendir.
 
Libyada'ki rejim ile ilgili olarak en önemli eleştirilerden biri de,yukarıdaki paragrafla da ilgili olarak  KLEPTOCRACY  adı verilen sistem olmuştur.Bu iktisadi sistem rüşvet,ve yukarıda izah edildiği üzere devlet gücünün devlet kadrolarınca ve yönetimde olanlarca  kendi menfaatleri için kullanılması anlamındadır.Böyle olunca da ehliyetsiz kadrolar yurt içinde ve yurt dışında göreve gelmiş ve ülke menfaatinden çok kendi çıkarlarına öncelik vermişlerdir..Yurt dışında yapılan yatırımlarda ve JOINT-VENTURE larda ve Dış İşleri Bakanlığı vasıtası ile Elçiliklerde çalışanların çoğunluğu istihbarat elamanları olup-Yurt dışında Libya rejimi muhaliflerini takip etmekte ve diğer istihbari faaliyetlerde bulunmuşlardır

Tüm bu hususlar Gaddafi nin halkın kendi kendini yönetmesi, doğrudan demokrasi ve sosyal adalet ilkeleri ile çelişmekte ve Gaddafi rejiminin halkın sosyal adaletçi bir rejime sahip olması yerine Gaddafi ailesinin inanılmaz servete kavuşmasını sağladığını ortaya koymaktadır.

Libya nın 1982 yılında kurulan LAFICO (Libyan Foreıgn Investment Company)ve 1988 Yılında kurulan OIL INVEST Şirketleri vasıtası ile çeşitli ülkelerde yapılan doğrudan yatırımlar ve kurulan JOINT VENTURE lar politik tayinler nedeni ile istenilen amaca ulaşmamıştır.
Gemi de Elektrik Zabiti olarak  çalışan bir Elektrik Teknisyeninin  karada çalıştığı dönemde evinde elektrik prizini değiştirmek için bile elektrikçi çağırdığı ve ödenmesi için faturasını şirkete sunduğu,ve Hiçbir üretimde bulunmaz iken havuzlu lüks sitelerde şirket parası ile oturma talebi iş hayatında şahit olduğumuz hususlardandır.

Ancak yukarıda her eyleminin çelişkili ve tezatlıklar içerdiğini ileri sürdüğümüz Gaddafi,yeni halk ayaklanması  liderleri tersini savunsalar da,Gaddafi'nin tezatlar içindeki politika uygulaması hususundaki tezimizi kuvvetlendirecek şekilde, halkın eğitimine önem vermiş kaynak ayırmış ve ücretsiz eğitim imkanı sağlamış,Üniversite eğitimi için burs vermiş,Yurt Dışında Eğitim imkanı sağlamış,kadınların eğitimine önem vermiştir.Eğitim konusunda 1969 yılında üniversite okuyan öğrenci sayısı 1969 da 3000 iken 1980 de 25.000 e çıkmış,1980 lerde 32.000 yeni derslik sağlanmış ve öğretmen sayısı 19.000 lerden 79.000 e çıkmıştır.

Libyada Tıp fakültesinde okuyanların %60 ını kızlar oluşturmuştur.

Kadınların eğitimi ve orduya kadınlarında katılması için Askeri Akademi kurmuş ,hatta yurt dışı ziyaretlerinde kendisini korumak için bu kadın asker korumalar görev almıştır..Ancak Teknik Okullar tesis etmesine rağmen yeterli ara sınıf elaman yetiştirememiştir. Halkın  transformasyonunu da gerçekleştirememiştir.Bu nedenle kişi başı gelir 14.000 usd ye çıkmasına ve belli bir kesim iyi gelir elde ederek Batıdan en modern arabaları,televizyon,buz dolabı ve müzik seti vb almasına rağmen ,bunlar bozulduğunda tamir edecek ara sınıf yetiştirilememiştir.

1988 Yılında Libya ziyaretimde televizyonların,buz dolaplarının bozuk olarak kapıların önüne konması ve son model arabaların kapılarının vuruk,farlarının kırık olması ,elektrik direklerinin devrik ,yol kenarlarındaki İtalyan yapımı bariyerlerin çarpık ve tamir edilmemesi şaşkınlık yaratmış ve nedenini araştırdığımda Libya Halkının Afrika'nın en eğitimli Ya da okur yazar oranı en yüksek ulusu olmasına rağmen teknik ara kadroların olmadığı ve  insan sermayesinin yetersiz olduğu ileri sürülmüştür.Bu tespitimiz Çölde Bedevi Hayatı yaşayan bir ulusun şehirleşmenin ihtiyaç duyduğu kadroları oluşturmasının kısa sürede gerçekleşmeyeceği ve paranın her şeyi çözemeyeceği hususundaki sosyolojik gerçeği ortaya çıkarmıştır.Gerçek bir şehirleşme ve bunun gerektirdiği kurum ve müesseselerin ve teknik kadroların tesisi en az 3 nesil gerektirmektedir.


Libya da kamu maliyesi ve bütçe  diğer ülkelerden farklı olarak vergi gelirlerine dayanmamış halkın gelirlerinden vergi alınmamıştır.Kamu harcamalarının %60 -75ı petrol gelirlerinden karşılanmıştır.

Bu seyahatimde teşhis ettiğim diğer bir husus ise hemen hemen her alanda çalışanların Libyalılar yerine (Sekreter,Aşçı,İnşaat Ustası ,Marangoz vb)yabancıların olması idi.Ülkede Doktor,Dişçi,Eczacı vb gibi yüksek eğitim isteyen meslek grupları da çoklukla yabancı uyruklular Ya da misafir çalışanlar olmuştur.Ancak bu duruma karşın üst kademe bürokratlarının %60 ının,eğitimli iş gücünün ise %40 nın yurt dışına gittiği de bilinen bir gerçektir.

İşsizlik oranının %30 olduğu bu ülkede bir çok Libya uzmanının da ileri sürdüğü gibi halk çalışmak istememektedir.Devletten ihtiyaçların çok geliştiği günümüzde yeterli olmasa da çalışmadan belli bir ücret alan halk çalışmak istememiştir.Yine bilindiği üzere Libya da Elektrik,su,yakıt halka bedava olarak verilmiştir.Dünyanın en ucuz benzin ve mazotu da yine Libya'da satılmıştır.Libya'lı gemi sahiplerine Ya da Tıme Caherter esası ile gemi kiralayan işletmecilere yakıt ,yabancılara satılanın yarı fiyatına hatta daha altına satılmıştır.

Yeni evlenen her çifte oturmak için bedava ev tahsisi yapılmış ve Gaddafi iktidarda kaldığı sürece bunun devam edeceği garantisi verilmiştir.
Halkı ev sahibi yapmak için önemli projeler uygulanmıştır.Ancak buna rağmen halk hareketinin arkasındaki en önemli gerekçe bu ev konusundaki sıkıntılar,rejim liderlerinin ve yöneticilerinin Keleptocracy uygulaması ve demokrasi eksikliği olmuştur.

İlginç olan Gaddafi halktan gelen baskılar ile 2010 yılında bu ev sorununu halletmek için,aşağıda izah edilen 2008 yılındaki beyanlarına ilave olarak 28 Milyar usd lik kaynak ayırdığını ilan etmesine rağmen ortaya çıkmıştır.

Bu verilere göre  bizce halk kalkışmasının Tunus ve Mısır dan farklı olarak ekonomik olmaktan ziyade Otokracy ve Kleptoctacy ye karşı olmalarından ve uydu TV ve Internet ortamında artık dünya ile bütünleşen genç nesillerin aynı yaşam koşullarına ve özgürlüklere sahip olma isteğinden kaynaklanmış daha sonra bu gençlere yaşlılar,daha sonrada ,insan hakkı ihlalleri neden ile bazı Gaddafi yöneticileri ve ordu içinde statü itibari ile ikinci sınıf askerler katılmışlardır.

1989 yılı ziyaretimde tespit ettiğim diğer bir husus ise Libya da Üretilen mal çeşitliliği bakımından gelişmiş bir Sanayi olmadığı gibi tarımında  halkın ihtiyacını karşılayacak düzeyde olmaması olmuştur.Oysaki geleneksel ve tarihsel olarak Libya da nüfus tarım ve çobanlık yaparak geçinmiştir.Bu alanda  da aşiretler ve özellikle köle ticareti döneminde Libya ya getirilen siyahlar faaliyetler göstermişlerdir.

Genellikle üretim pazar için değil kendi ihtiyaçlarını karşılamak için  yapılmış,üretim fazlalığı ise pazarda satılarak diğer ihtiyaçlarının karşılanması için kullanılmıştır

Tarımın gelişmemesinin ana nedeni su yetersizliği(5) ve sulak verimli toprak stokunun azlığı olmuştur.

1959 da petrol bulunduktan ve zaman içinde üretim arttıkça Libya da petrole dayalı bir sanayi oluşmaya başlamış ve 1997 lere kadar olan süreç içinde ekonomik yapı değişerek sektörler itibari ile tarımın payı %7 olurken Endüstri %47,Servise sektörleri ise %46 lık paya sahip olmuştur.Servis sektörü içinde de Ulaştırma önemli yer tutmuştur.2010 yılı rakamları ile bu oranlar Sektörlerin GSYIH içindeki % deleri olarak Tarım %2.6,Sanayi %62.9 Servis Sektörleri ise %34.6 olmuştur.Zaman içinde Servis Sektörünün payı düşmüştür. Yıllık Sanayi Ürünleri Artış oranı %2.7 olarak gerçekleşmiştir.

1.729.000 kişiden oluşan İş gücü nün sektörlere göre dağılımı ise tarım %17,Sanayi %13,Hizmet Sektörü ise  %59 olmuştur. 2010 yılı GSYIH sı Satın alma Gücü Paritesi ile 90.57 Milyar usd,Resmi Exchange Rate ile 74.23 Milyar usd ,Satınalma Gücü Paritesi ile Kişi Başı gelir 14.000 usd olmuştur.(6)

Özellikle İnşaat ve Ulaşım alanında yatırım ve üretim artmıştır.Fakat yatırımlar çoklukla Batı ya yapılmış Doğu ihmal edilmiştir.Tripoli gelişmeden en çok nasibini alan bölge olmuştur. 

Bütçe Gelirleri 45.85 Milyar usd,Harcamaları ise 38.75 Milyar usd olmuş ve Bütçe %9.8 fazla vermiştir.İhracatın %95 ini Petrol ve Petrol ürünleri ve  bu mal grubu GSYIH'nın %30 unu ,Petrole bağlı olmayan İmalat Sanayi ve İnşaat sektörü GSYIH nın %20 sını oluşturmuştur.

Petrol üretimi 2010 yılında 1.789 Milyon bbl/gün olup, 2012 de Libya Ulusal Petrol Şirketinin Üretiminin 3 Milyon bbl/gün'e çıkacağı beklenmektedir.Doğal Gaz Üretimi 15.9 Milyar cum(2009),Tüketimi 6.01cum,İhracı 9.89 Milyar cum(Dünyada 21 ci)dir.Doğal gaz ithali yoktur.

Doğal Gaz reservleri ise 1.548 Trilyon cum ile dünyada 23 cü sıradadır.Petrol rezervleri ise  ise 46.42 Milyar bbl dir.

İhraç kalemleri yukarıda da söylenildiği üzere;Ham Petrol,Doğal Gaz,Rafine Petrol Ürünleri , Kimyasallar ve Elektriktir(7).Toplam İhracatı 46.31 Milyar usd olup,dağılımı;İtalya %13,Fransa %13,Çin %9.2,İspanya %9.1 ,Almanya %8.4 ABD %4.5 dur

İthalatı ise 24.65 Milyar usd ve ithal ürünleri Makine,Yarı Mamul Maddeler,Yiyecek/İçecek,Nakliye Equpmanları ve diğer Nihai Tüketim Mallarıdır.İthalat yapılan ülkeler ise ;İtalya %16.3,Çin %10.3,Türkiye %9.7,Fransa %6.8,Almanya %6.4,G.Kore %6.2 Mısır %5.7,Tunus %4.8 dür.

İşin ilginç yanı Libya'da ki ayaklanma sonrası kurulan Geçici Ulusal Konseyi'ni  ilk tanıyanlar Libya'nın yakın ticari ilişkiler içerisinde olduğu ve yurt dışı yatırımlarını yaptığı İtalya,Fransa,İspanya,ve pek ticari ilişkisi olmayan Katar ,bilahare ise Türkiye'nin de dahil olduğu diğer ülkeler olmuştur.

Libya hiç dış borcu olmayan bir ülkedir.(Ancak bazı kaynaklarda Kamu borcunun GSYIH ya oranının %3.3 olduğu yer almaktadır.)Enflasyon oranı ise %2.5 dur.

Bu gün için Libya'nın ürettiği tarımsal ürünler ;Buğday,Arpa,Zeytin,Narenciye,Sebze,Yer Fıstığı,Soya Fasulyesi ve Sığır dır.Ancak tarımsal üretim ülke ihtiyacını karşılamamakta ve tarımsal tüketimin %75 i dışarıdan ithal edilmektedir.

Endüsütriyel Ürünler ise ;Petrol,Petro Kimya,Alüminyum,Demir/Çelik,Orman Ürünleri,Tekstil,El Sanatları ve Çimentodur.

Demir Çelik,Alüminyum,Petro Kimya Ürünleri ve Tarımsal üretimde yeni su imkanı ile gelişme görülmektedir.
 
(5)İçme suyu bile bulunmamakta ,onun yerine  küçük kırmızı bir çeşit meyvenin  suyu içilmekteydi .

1989 yılı tespitlerimize göre Sanat  da,kilim ve diğer bazı geleneksel el sanatı ürünleri  dışında gelişmemişti.


Çünkü geniş halk kitleleri  için şehir hayatı gelişmemişti ve bunun gerektirdiği tüketim malları da mevcut değildi.Halkın böyle bir ihtiyacı da yoktu,zengin bir kesim Lüks ithal mallarını tüketmekte,ancak halk için böyle bir durum mevcut değildi.Bunu en büyük şehirlerdeki dükkanların vitrinlerindeki mal kalitesinden anlayabilmek mümkündü.Bu büyük şehirlerdeki mağazalardaki ürünler,o tarihte Türkiye'de ki bir köy mağazasından farksızdı.

(6)Petrol Zengini ve ''Hıdrokarbon Devlet''olarak adlandırılan Libya'nin GSYIH 90 Milyar usd olurken,Türkiye'nin GSYIH sı 750 Milyar usd olmuştur.Ancak tabi burada iki ülkenin nüfusunu da dikkate almamız gerekir.Libya'nın Nüfusu 6.5 Milyon Türkiye'nin ki ise,73.7 Milyon dur.  

(7)Elektrik ihracatı 117 Milyon kwh,ithalatı ise 48 Milyon kwh dir.

Yine halk sosyal ve kültürel olarak gelişmemişti.;zaten mevcut rejiminde böyle bir kaygısı yoktu.

Libyanın yetiştirdiği dünya çapında iyi bir Romancı,Şair,Tiyatro Ya da Sinema Oyuncusu,Müzisyen,Bilim Adamı,Sporcu(Güreşci ve diğer bazı dallardaki sporcular hariç)Gazeteci ,Düşünür,Ressam ,Doktor ,Hukukçu,Ekonomist,Siyasetçi yoktu.Teknoloji de gelişmemişti.Şarkı söylemek,beste yapmak ticari olarak yasaktı.

Böyle bir rejim altında halkın kültürel Ya da sosyal olarak gelişmesinin de mümkün olmadığı aşikardır.Oysaki Sosyalist Ya da Komünist Rejim altında yönetilen bir çok ülkede ,bu alanlarda önemli gelişmeler olmuş  ve devlet bu alanları desteklemiştir.Küba da bile sağlık hizmetleri çok gelişmiştir.Libya da sağlık konusunda devrim öncesine göre önemli gelişmeler olsa da bu konuda gerektiğinde Mısır ve Tunus un bu imkanlarından yararlanılmiştır.Libyada araştırma ve gelişme faaliyetleri de yok denecek kadar az olmuştur.Libya da gençlerin halk hareketine öncülük etmelerinin en önemli nedenlerinden biri de bu kültürel  ve sanatsal faaliyetler konusunda özgürlüklerin bulunmaması olmuştur.Bunun diğer bir nedeni ise  tüm yukarıda sözü edilen olumsuzluklara rağmen  Gaddafi döneminde halkın nıspi olarak eğitim ve  ekonomik gelir seviyesinin yükselmesi ve bunun ileri bilişim teknolojileri ile,birleşmesi sonucu toplum modernleşerek,mevcut rejim ile bu bakımdan ayrışması olmuştur.Rejim geri kalırken en azından nüfusun belli bir kesimi modernleşmiş ve bunun yarattığı sosyal semptonlar,diğer hususlar meyanında,ayaklanmanın ana  unsurlarından biri olmuştur.

Nitekim Halk ayaklanması sonucu hemen bu boşluk doldurlmuş ve Rap ve Hard Rock türü beste ve CD ler raflarda görülmeye ve Libyalı gençlerin orkestraları ortaya çıkmaya başlamıştır.  

Human Development Index e göre Libya Afrika'nın en gelişmiş ülkesi olsa da ,durum,sanatsal ve kültürel etkinlikler ve hatta bilimsel gelişme bakımından  yukarıda belirtildiği gibi olmuştur.

Ancak bu ,yukarıda da izah edildiği üzere GADDAFİ nin halkın refahı ve eğitimi ve ülkenin kalkınması için bir şey yapmadığı anlamında değildir.Bu yukarıdaki olumsuzluklara karşın ,yapılan olumlu bir sürü şeyde vardır ama ,ne yapılırsa yapılsın mevcut rejimin yarattığı siyasi iklimde umulan gelişme sağlanamamakta Ya da rejim zaten bunu istememekteydi

Çünkü aydınlanma  rejimi sorgulamayı da beraberinde  getirmektedir.Nitekim Gaddafi'nin bu politikasına rağmen,güdümlü ve yetersiz de  olsa halkın eğitimi için yaptıkları ve bunun sonucu toplumun en azından bir kesiminin  mevcut rejim ve idari yapıya göre daha modern ve aydın hale gelmesi ,ve bunların yaşam beklentilerinin rejim ile uyuşmaması kalkışmanın motoru olmuştur.

GADDAFİ nin yaptığı en önemli iş 1984 yılında uygulamaya koyduğu GMMR(Great Man Made Rıver)dı

Libya nın en büyük problemi bilindiği üzere SU idi.Su olmayınca tarımda yeterli ölçüde yapılmamakta ve sebze ve meyve ithal edilmekteydi. Oysaki yapılan tespitlere göre NUBIA da  çölün altında büyük bir yer altı gölü vardı ve burada tatlı su bulunmaktaydı.GADDAFİ bu suyu yer üstüne çıkarmayı ve yapılan insan yapımı gölde/rezarvuarlarda toplayarak sonra bunu insan eli ile yapılmış kanallar ile Güneyden Kuzeydeki sahil şeridindeki şehirlere taşınmasını ve burada hem halkın su ihtiyacını karşılarken hemde tarım yapılmasını amaçlamıştır.

Büyük Sahra Çölün de Nubıan Sand Stone Aquıfer System  altında 500 metre derinlikte toplam 373 Milyar  m3 su bulunmaktadır.Anılan Proje bu Güney deki suyun yerin altından çıkarılarak çok büyük yer altı boruları ve kanallar ile Kuzeydeki rezervuarlara taşınması buradan da Kuzeyde ki şehir ve sahil şeridine aktarılması esasına dayanmıştır.2820 km yer altı boru şebekesi ve kanallar ,1300 sondaj kuyusu ile bu proje bu konudaki  dünyanın en büyük tesisi olmuştur.5 safha olarak planlanan bu proje ile günde 6.500.000 m3 su Tripolı,Bengazi,Sirte,Tobruk ve sahil şeridine taşınacak böylece hem şehirlerin su ihtiyacı karşılanacağı gibi bazı kaynaklarda 135.000 hektar bazı kaynaklarda 155.000 hektar alan sulanmış olacaktır.Gaddafi bu proje ile  çölü Libya bayrağı gibi yeşile döndüreceği iddiası ile yola çıkmıştır.

Proje tutarı 20 Milyar USD olarak planlanmıştır.Ancak tüm safhaların tamamlanması durumunda 50 yıl için proje tutarı 33.7 Milyar usd olmaktadır.Proje 1984 de başlamış ve birinci safha1991 de ikincisi 1996 da tamamlanmıştır.I safha 5.5 Milyar usd ye ,İkincisi ise 8 Milyar usd ye mal olmuştur.Toplam 13.5-14 Milyar usd.3 safha ise  tahminen 6 Milyar usd ye mal olacaktır.

I ci safhada 2 Milyon m3/gün su 1200 km boru sistemi ile As Sarir ve Tazerbo dan Ajdabiya Rezervuarı ile Bengazi ve Sırt'a taşınmaktadır.II Safha ile 2.5 Milyon m3/gün  su Murzug Havzasından Jeffara  /Tripoliye  taşınmaktadır.

Libya baş şehri ilk suyu bu sistemle 1996 yılında almıştır.

III Safha,I safhaya ilave olmaktadır.700 km ilave boru ile 1.68 Milyon m3/gün su taşınacak böylece ilk safhanın toplam su taşıma kapasitesi 3.68 Milyon m3/gün olacaktır.Toplamda ise günlük taşınan su 6.500.000 m3 ulaşmaktadır.

Yukarıdaki tabloda safhalar itibari ile sondaj kuyuları,rezervuarlar ve boru bağlantıları gösterilmektedir.

Benim Libya ziyaretimde en Lüks otellerin açık büfelerinde  ,tavuk,biraz salata ve domates ten başka bir şey yok iken,iki hafta önceki bir  televizyon programında,Libya da durumun normale döndüğünden bahisle gösterdiği pazarda tezgahlar her türlü sebze ile doluydu.Bu Libya halkının yaşam kalitesinin iyileşmesi Bakımından önemli bir gelişme ve ciddi bir başarıdır.


Libya daki Canlı hayvan ithali şirketi LOHUM vasıtası ile et ithal edilmiş ve  halkın et ihtiyacı karşılanmıştır.Lohum Şirketi Türk Libya Deniz Şirketine yazılı yük garantisi vererek M/V BENWALİD gemisinin İslam Kalkınma Bankası Kredisi ile alınmasına öncülük etmiş,ancak sonra bu sözünü tutmayarak bu gemi anılan şirketin başına bela olmuş ve batışının diğer hususlar meyanında en önemli nedenlerinden biri olmuştur.

1988 yılındaki Libya ziyaretimde sahile yapılmış önemli Turistik komplekslerin varlığını gördüm.Skandinav yapımı bu tesisler otel ve apart evlerden oluşmaktaydı.Ancak faaliyette değildi.Bu tesislerde GADDAFİ'nın sivil devrim muhafızları kalmakta ve Apart evleri Libya daki elçilikler kullanmaktaydı.Aslında proje Kuzey Akdeniz Ülkesi vatandaşlarına hizmet vermek için tesis edilse de o tarihlerde mevcut rejim altında işletilememekteydi.  

GADDAFİ'nin diğer önemli projesi ise CYRENE deki YEŞİL DAĞ projesi olmuştur.Cyrene bilindiği üzere Libya nın doğusunda yer alan arkeolojik alanı ve Antik Yunanın bölgedeki en önemli 5 şehrinden biridir.Daha sonra ise burada Roma Medeniyeti yer almıştır.GADDAFİ hem bu Arkeolojik alanların korunması hemde turizme açılması fakat daha önemlisi Ekoturizm merkezi haline getirilmesini amaçlayan YEŞİL DAĞ projesini uygulamaya koymuştur

Bu proje de çevreye zararlı Hiçbir enerji maddesinin kullanılmaması bunun yerine güneş ve rüzgar enerjisinin kullanılması ve tüm atıkların geri dönüşümü planlanmıştır.GADDAFİ bu proje ile ilgili bir konuşmasında ''Bizim bölgemizde ÇEVREDEN,EMİSYONDAN  söz etmek pek yaygın değildir. Şimdi Gelişmiş Ülkelere katılmak ve bu kavramlara özen göstermenin zamanıdır,konuşmam Kültür ve çevre ile ilgilidir''  diyerek konuşmasını ''BİZ MEDENİYİZ ''diyerek tamamlamıştır.2007 yılında GADDAFİ'nin bu söylemleri burada daha sonra izah edileceği üzere Batı ya yaklaşmasının işaretleri olmuştur.

Bu bölgede Resort'lar ,Oteller,Villalar ve modern köyler yapılması planlanmıştır.Binalar Yeşil Binalardır.Bu projenin arkasında sponsor olarak GADDAFİ'nin oğlu Saif Al -İslam Gaddafi yer almıştır.Al Jabal,Al Akhdar bölgesinin sürdürülebilir gelişmesinin sağlanması ve bu bölgenin tabii ve kültürel yapısının korunmasını ve bölge halkının ekonomik gelişimin sağlanmasını amaçlanmıştır.20 yıl önce bu bölgedeki ormanlık alan 500.000 hektar iken şu an 180.000 hektar kalmıştır.15 yılda su havzası yerin 200 metre altında iken 500 metre altına inmiştir.Roma İmparatorluğu zamanında bu bölgede 1 Milyon m3 su alacak sarnıçlar bulunmasına rağmen,şimdi hala aynı sarnıçlar varken bunları dolduracak su ortadan kalkmıştır.Bu proje yeniden bu bölgenin ihyasını ve doğayı ve arkeolojik kalıntıları korumayı amaçlamıştır.Daha da ötesinde bu projede Alman ve Fransız yatırımlarına imkan sağlanmış ve gerekli mukaveleler imzalanmıştır.Bütün bunlar  Gaddafi ve ailesinin değişen politikalarını ve Batı ya yaklaşımını açık

Bu yazı 2355defa okunmuştur.

YORUMLAR

  • 0 Yorum
denizhaber.com